Dla Przedstawicieli                    data publikacji 2003r
Zawodów Medycznych

WIOSENNE PRZYPADŁOŚCI

Autor: Piotr Rapiejko

Część roślin wiatropylnych rozwija kwiaty zanim na drzewach pojawią się liście. Mogłyby one utrudniać rozprzestrzenianie się ziaren pyłku. Część drzew i krzewów wytworzyła swe kwiaty jeszcze jesienią. Czekają one uśpione w formie bazi (np. leszczyna, olsza, brzoza) aż będzie wystarczająco ciepło aby rozkwitnąć. Kwiaty tych drzew są niepozorne, łatwo je przeoczyć. Tymczasem miliony ziaren pyłku tych roślin roznoszone są przez wiatr. Jeśli dostaną się do naszych nosów czy trafią na spojówki oczu (zdarza się to zwykle gdy w 1 metrze sześciennym powietrza unosi się 50 ziaren pyłku - stężenie wysokie) ze spaceru wrócimy zakatarzeni, zapłakani nie wspominając o przykrym kichaniu.

Poniżej przedstawiam rośliny których pyłek kolejno pojawia się w atmosferze.

LESZCZYNA jest wysokim krzewem lub drzewem. Kwiaty męskie (te które wytwarzają pyłek) w zwisających cylindrycznych kotkach widoczne są już zimą. Leszczyna kwitnie przed rozwinięciem się liści, w sprzyjających warunkach w południowo zachodniej części kraju już w połowie stycznia. Na północnym wschodzie kraju pylenie leszczyny rozpoczyna się zwykle o 2 tygodnie później. Leszczyna jest jedną z pierwszych zakwitających roślin, - rozpoczyna sezon. Moment zakwitania leszczyny jest początkiem botanicznego przedwiośnia. W Polsce dziko rośnie jeden gatunek (leszczyna pospolita) pospolity w całym kraju, w górach do wysokości 1330 m n.p.m., w lasach, na zrębach i w zaroślach. W uprawie spotyka się kilka gatunków. Objawy pyłkowicy wywołanej pyłkiem leszczyny są ograniczone z uwagi na to, iż stężenia pyłku w aglomeracjach miejskich zwykle nie przekraczają wartości średnich (najczęściej 20-30 z/m3). Najgroźniejsze dla osób uczulonych jest przebywanie w okresie pylenia leszczyny w pobliżu ogródków działkowych i ogrodów gdzie często sadzona jest leszczyna. Pyłek leszczyny wykazuje reakcje krzyżowe z pyłkiem brzozy i olchy co oznacza, że osoba uczulona na pyłek leszczyny może również spodziewać się objawów pyłkowicy w okresie pylenia olszy i brzozy. Część osób uczulonych na pyłek leszczyny wykazuje objawy uczulenia lub nietolerancji po zjedzeniu orzechów laskowych (nawet w postaci czekolady z orzechami). W takich przypadkach może wystąpić obrzęk warg, swędzenie podniebienia, czasem bóle brzucha lub katar.

OLSZA jest drzewem lub krzewem (olsza zielona) bardzo pospolitym na niżu w wilgotnych lasach, w pobliżu zbiorników wodnych. Kwiaty męskie zebrane w kotkowate kwiatostany zawiązują się latem poprzedniego roku. Zakwitają  przed rozwinięciem się liści lub równocześnie z nimi, w południowo zachodniej Polsce w pierwszej dekadzie lutego (przy sprzyjających warunkach atmosferycznych). Alergeny pyłku olszy wykazują reakcje krzyżowe z pyłkiem brzozy i leszczyny. Objawy uczulenia na pyłek olchy nie są zbyt częste, w znacznym stopniu zależne od warunków pogodowych, bowiem kwitnienie olchy przypada na wczesną wiosnę, kiedy ekspozycja na aeroalergeny zewnątrzdomowe jest ograniczona. Pyłek olchy osiąga wysokie stężenie w atmosferze, szczególnie na terenach podmiejskich.

BRZOZA jest pospolita w całej Polsce. Kwiaty męskie - żółto-zielone kotki widoczne już jesienią, zwisają zebrane po kilka obok siebie na końcach pędów. Kwitnienie jest równoczesne z pojawieniem się pierwszych liści. W południowo zachodniej Polsce brzoza rozpoczyna kwitnienie zwykle na przełomie marca i kwietnia. Pyłek brzozy osiąga bardzo wysokie stężenia w atmosferze, w pobliżu kwitnącego drzewa mogą przekraczać 16,2 mln ziaren  pyłku / 1m3 powietrza. Pyłek brzozy jest po pyłku traw najczęstszą przyczyną pyłkowicy w Polsce. Bardzo częste są reakcje krzyżowe pomiędzy alergenami pyłku brzozy a pyłkiem leszczyny i olszy. U około 1/3 osób uczulonych na pyłek brzozy występuje nietolerancja owoców drobnopestkowych (jabłka, gruszki, czereśnie). Objawy są zwykle najsilniejsze w sezonie pylenia brzozy. Objawiają się pieczeniem warg, podniebienia, opuchnięciem warg, a czasem zaostrzeniem objawów pyłkowicy (większy katar).

TOPOLA jest drzewem dwupiennym tzn. kwiaty męskie i żeńskie występują na oddzielnych okazach (są więc okazy męskie i żeńskie). Kwiaty zebrane w zwisające kotki, rozwijają się wczesną wiosną (marzec - kwiecień) krótko przed rozwinięciem liści. Na przełomie maja i czerwca  na okazach żeńskich dojrzewają owoce zawierające nasiona opatrzone pęczkiem miękkiego, śnieżnobiałego puchu, który jest roznoszony przez wiatr. Okres owocowania topoli (a więc wytwarzania puchu) zbiega się w czasie z początkiem pylenia traw (i wystąpieniem objawów uczuleniowych wywołanych alergenami pyłku traw). Wielu chorych uczulonych na pyłek traw sądzi, że przyczyną dolegliwości występujących w tym okresie jest biały puch topoli (powszechnie uważany za pyłek topoli). Pojawiające się masowo duże ilości puchu mogą działać drażniąco na błonę śluzową nosa i spojówki, nie mają jednak właściwości uczulających. Pyłek topoli, tak jak i pyłek innych gatunków roślin jest niewidoczny nieuzbrojonym w mikroskop okiem. Uczulenie na pyłek topoli nie jest zbyt częste.

WIERZBA - drzewo lub krzew o kwiatach zebranych w wyprostowane kotki rozwijające się wcześnie, u większości gatunków przed pojawieniem się liści. Wierzby są głównie owadopylne. Dlatego ich pyłek często spotykany we wczesnych odmianach miodu. Jednak z uwagi na budowę kwiatu ziarna pyłku łatwo trafiają do powietrza. Stężenia pyłku w atmosferze nie przekraczają wartości średnich. Dlatego znaczenie kliniczne jest małe.

Alergicy powinni pamiętać, aby nie przynosić do domów gałązek wierzby. Szkoda lasów i ... nosów. Wstawione do wazonu z wodą gałązki np. Wielkanocne bazie w temperaturze pokojowej rozkwitną i do powietrza przedostaną się olbrzymie ilości ziaren pyłku. Oznaczać to może wcześniejsze niżby to wynikało z kalendarza wystąpienie objawów uczuleniowych