IgA w wydzielinie nosowej u chorych z alergicznym nieżytem nosa                data publikacji 2003r

IgA in nasal secretion of allergic rhinitis patients

Summary

IgA and secretory IgA are known to contribute to protection of the host against infection and other antigenic insult of the mucosal surface. On the other hand IgA was shown to initiate a signal for eosinophil degranulation. In this study the authors examined the nasal IgA concentration in allergic rhinitis patients. Secretory activity of nasal mucosa was changed after specific desensibilisation. Allergovit (Nexter) decreased but Catalet T (Biomed) increased IgA concentration in nasal secretion. These differences are discussed.

Słowa kluczowe: IgA, alergiczny nieżyt nosa, immunoterapia.

Keywords: IgA, allergic rhinitis, immunotherapy.

Prof. dr hab. med. Bożena Tarchalska ¹, prof. dr hab. med. Edward Zawisza ², dr med. Urszula Zątek-Stelmach ³, lek. med. Magda Hamera ^1
1. Katedra Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej AM w Warszawie
Kierownik: prof. dr hab. med. Andrzej Członkowski
^2. Poradnia Alergologiczna SPCSK AM w Warszawie
Kierownik: prof. dr hab. med. Edward Zawisza
^3. Oddział Laryngologiczny Szpitala Miejskiego w Bielsko-Białej
Kierownik: dr med. Zbigniew Świerczyński

Imunoglobuliny A, zwłaszcza wydzielnicze (S-IgA), odgrywają istotną rolę w zapobieganiu penetracji drobnoustrojów i innych antygenów z powierzchni błony śluzowej nosa (1, 2, 3). Niedobór S-IgA u noworodków może być czynnikiem predysponującym do rozwoju alergii. Fizjologicznie występujące podczas pierwszych miesięcy życia niedobory IgA są większe u dzieci, u których rozwijają się potem odczyny alergiczne (3).

Wydzielnicza immunoglobulina A produkowana jest przez komórki plazmatyczne błon śluzowych i stanowi dwie trzecie wszystkich przeciwciał IgA, a jej dzienna produkcja przewyższa produkcję wszystkich pozostałych immunoglobulin. Fragment sekrecyjny jest odpowiedzialny za polimeryzację i warunkuje odporność na działanie enzymów, podczas gdy surowicza IgA ulega rozkładowi. Skuteczność S-IgA w obronie błon śluzowych przed zakażeniami wirusowymi i bakteryjnymi jest związana ze zdolnością do neutralizacji wirusów, z bakteriolizą przez aktywację alternatywnej drogi dopełniacza i z nasileniem fagocytozy makrofagów. Ochronne działanie wydzielniczej immunoglobuliny A ma największe znaczenie w przewodzie pokarmowym i w górnych drogach oddechowych (4). S-IgA może również tworzyć kompleksy z antygenami (alergenami), które przy udziale receptorów poliIgR są pochłaniane przez komórki nabłonkowe, dalej transportowane wewnątrzkomórkowo i podobnie jak same S-IgA uwalniane na zewnątrz (4).

Niewiele jest prac dotyczących roli IgA błony śluzowej nosa w nieżytach alergicznych górnych dróg oddechowych (2, 5, 6). W nieżytach nosa w jego błonie śluzowej wzrasta stężenie tej immunoglobuliny. Wzrost ten jest większy w nieżytach IgE-zależnych (5). U chorych z nadwrażliwością na pyłki roślin stężenie IgA w wydzielinie nosowej jest 20 razy większe pod koniec sezonu pylenia niż na początku (6). Wykazano również dobową zmienność stężenia IgA w wydzielinie nosowej - jest ono większe w nocy niż w dzień, szczyt występuje między 1 a 4 rano (7).

Eozynofile mają receptory dla IgA (8, 9). Komórki te pobrane od alergików wykazują zwiększoną ekspresję tego receptora (Fc?R). Eozynofile in vitro ulegają aktywacji w obecności IgA. Wydzielnicze IgA (S-IgA) wykazują w tym przypadku największą aktywność w porównaniu z innymi immunoglobulinami.

W naszych badaniach oceniano stężenie immunoglobulin A w wydzielinie nosowej u chorych z sezonowym i całorocznym alergicznym nieżytem nosa. Starano się również odpowiedzieć na pytanie, czy sam proces odczulania, prowadzony przed sezonem pylenia roślin, wpływa na poziom tej immunoglobuliny.

Materiał i metoda

Badania prowadzone były u chorych z sezonowym alergicznym nieżytem nosa leczonych w Poradniach Alergologicznych w Warszawie i w Bielsko-Białej.

Pierwsza część badań dotyczyła 82 chorych (36 kobiet i 46 mężczyzn) w wieku 10-46 lat (średnia wieku 25 lat). Rozpoznanie alergicznego nieżytu nosa stawiano na podstawie wyników testów skórnych punktowych i występowania objawów nieżytu nosa. Do badań zakwalifikowano wyłącznie chorych z objawami oraz z dodatnimi testami na alergeny sezonowe i roztoczy kurzu domowego, u których nie była jeszcze stosowana immunoterapia swoista. Badania przeprowadzano u 44 chorych z dodatnimi testami na alergeny roztoczy kurzu domowego w okresie objawów nieżytu alergicznego poza sezonem pylenia roślin i u 38 chorych w okresie sezonu pylenia roślin, w czasie nasilonych objawów, jeszcze przed rozpoczęciem farmakoterapii. Chorzy przez okres co najmniej 2 tygodni przed badaniami nie przyjmowali żadnych leków ogólnie i miejscowo do nosa.

Druga część badań, przeprowadzona w Poradni Alergologicznej w Bielsko-Białej dotyczyła 19 chorych (5 kobiet i 14 mężczyzn) w wieku 7-41 lat (średnia wieku 12 lat), którzy byli w trakcie prowadzenia immunoterapii (I rok - III rok terapii). U 11 chorych stosowano szczepionkę Catalet T (firmy Biomed), u 7 chorych szczepionkę Allergovit i u jednego chorego szczepionkę Novo-Helisen (obie szczepionki firmy Nexter). Badania przeprowadzano w dniu pierwszego podania szczepionki (przed wstrzyknięciem) i w dniu zakończenia cyklu szczepień przed sezonem pylenia roślin.

W badaniach oceniano obecność immunoglobulin A w wydzielinie nosowej. W Warszawie (pierwsza część badań) oznaczenia dokonano w popłuczynach z jam nosa. W badaniach wykonanych w Bielsko-Białej do jamy nosa zakładano gąbkę, którą następnie przepłukiwano 200 ľl roztworu soli fizjologicznej. Zastosowanie innych metod otrzymywania materiału do oznaczeń IgA spowodowało inne wartości stężeń w obu grupach. Oznaczanie IgA w wydzielinie nosa przeprowadzono metodą immunodyfuzji radialnej za pomocą płytek LC Partigen (firmy Behring).

Do oceny wyników badań użyto nieparametrycznego testu statystycznego Wilcoxona.

Wyniki i omówienie

W grupie chorych z sezonowym alergicznym nieżytem nosa w okresie objawów w sezonie pylenia roślin stężenie immunoglobulin A w wydzielinie nosa jest istotnie większe (p<0,03) niż u chorych z objawami całorocznego alergicznego nieżytu nosa (tab. 1).

W grupie chorych poddawanych immunoterapii stężenie immunoglobulin A w wydzielinie nosa ulega zmianie. Po zakończeniu cyklu odczulania średnie stężenie IgA jest nieistotnie statystycznie niższe niż przed rozpoczęciem immunoterapii (tab. 2).

Szczepionki Catalet T i Allergovit odmiennie wpływały na stężenie IgA w wydzielinie nosowej (tab. 3). Po cyklu szczepień wykonanych szczepionką Allergovit, która jest szczepionką standaryzowaną, średnie stężenie IgA jest niższe niż przed rozpoczęciem szczepień, a w przypadku szczepionki Catalet T - wyższe. W przypadku szczepionki Catalet T przeważają wzrosty stężenia immunoglobulin A w wydzielinie nosowej, a w przypadku szczepionki Allergovit jego spadki (ryc. 1).

Rycina 1. Zmiany stężenia IgA w wydzielinie nosowej w zależności od zastosowania szczepionki ↑ - wzrost stężenia IgA po serii szczepień, ↓ - spadek stężenia IgA po serii szczepień, 0 - brak zmian

Immunoglobuliny A błony śluzowej nosa wykazują niekwestionowane działanie ochronne (1, 2, 3). Jednak mogą one również wywoływać degranulację eozynofilów (8, 10). Wykazano wzrost poziomów IgA i S-IgA w błonie śluzowej nosa w fazie późnej reakcji alergicznej po stymulacji alergenem, bez wzrostu stężeń innych immunoglobulin (IgM i IgG). Wzrost ten korelował z wzrostem stężenia ECP, co świadczy o aktywacji eozynofilów (10). Jeśli po zakończeniu prowadzenia immunoterapii przedsezonowej w błonie śluzowej nosa obecne są już eozynofile, to wzrost IgA wywołany szczepieniem może ułatwiać degranulację tych komórek napływowych. Może to mieć miejsce w przypadku prowadzenia immunoterapii u pacjentów z nadwrażliwością poliwalentną np. na drzewa i trawy lub w przypadku prowadzenia immunoterapii ciągłej, całorocznej. Należy również rozważyć znane działanie przeciwko zakażeniom immunoglobuliny A. Zmniejszenie jej ilości w obrębie błony śluzowej nosa w wyniku przeprowadzonego szczepienia może usposabiać do zakażeń wirusowych i bakteryjnych. W naszych badaniach szczepionka Catalet T wywoływała częściej wzrost stężenia IgA niż szczepionka Allergovit. Są to wstępne obserwacje, które wymagają dalszych badań na większej grupie pacjentów i oceny, czy obserwowane różnice mają znaczenie kliniczne.

Wnioski

1. U chorych z alergicznym sezonowym nieżytem nosa w okresie sezonu pylenia roślin, w czasie którego występują objawy pyłkowicy stężenie immunoglobulin A w wydzielinie nosowej jest wyższe niż u chorych z objawami całorocznego alergicznego nieżytu nosa.
2. Prowadzenie immunoterapii powoduje zmiany stężenia IgA w wydzielinie nosowej u chorych z sezonowym alergicznym nieżytem nosa.
3. W zależności od rodzaju szczepionki stężenie immunoglobulin A ulega zmniejszeniu (Allergovit) lub podwyższeniu (Catalet T). Obserwacje te wymagają przeprowadzenia dalszych badań.

Piśmiennictwo:

1. Kurono Y. i wsp.: Secretory IgA and bacterial adherence to nasal mucosal cells. Ann. Otol. Rhino. Laryngol. 1989, 98: 273-7.
2. Brandtzaeg P. i wsp.: Immune Functions and Immunopathology of the Mucosa of the Upper Respiratory Pathways. Acta Otolaryngol. 1996, 116: 149-59.
3. Cortesina G.i wsp.: Mucosal Immunity in Allergic Rhinitis. Acta Otolaryngol. 1993, 113: 397-99.
4. Lasek W.: Układ immunologiczny związany z błonami śluzowymi. w Immunologia, red. M. Jakóbisiak, PWN, Warszawa 1995: 350.
5. Siebe J. i wsp.: Immunoglobulin concentrations in nasal secretions differ between patients with an IgE-mediated rhinopathy and a non-IgE-mediated rhinopathy. J. Allergy Clin. Immunol. 1991, 88: 612-9.
6. Reed C.E. i wsp.: Regweed-Specific IgA in Nasal Lavage Fluid of Ragweed-Sensitive Allergic Rhinitis Patients; Increase during the Pollen Season. Int. Arch. Allergy Appl. Immunol. 1991, 94: 275-7.
7. Passali D., Bellussi L.: Circadian Changes in the Secretory Activity of Nasal Mucosa. Acta Otolaryngol. 1988, 106: 281-5.
8. Abu-Ghazaleh R.I. i wsp.: IgA-indused eosinophil degranulation. J. Immunol. 1989, 142: 2393-400.
9. Kita H., Gleich G.J.: The Eosinophil: structure and functions. w Allergy, red. A.P. Kaplan, W.B. Saunders Company 1997: 148-78.
10. Tarada N. i wsp.: Immunoglobulin as an Eosinophil Degranulation Factor. Acta Otolaryngol. 1996, 116: 863-7.